Thị trường Bitcoin, vốn được biết đến với sự năng động và khả năng thích ứng, đang trải qua một giai đoạn chuyển mình đáng kể. Tính đến cuối năm 2025, chúng ta chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của các sản phẩm phái sinh, từ hợp đồng tương lai, quyền chọn đến hoán đổi vĩnh cửu, thu hút dòng vốn và sự quan tâm của cả nhà đầu tư cá nhân lẫn tổ chức. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: liệu thị trường spot Bitcoin truyền thống có đang suy yếu, hay chỉ đơn thuần là thay đổi vai trò trong một hệ sinh thái ngày càng phức tạp?
Phái sinh Bitcoin: Động lực thị trường mới?
Trong những năm gần đây, đặc biệt là từ năm 2023 trở đi, khối lượng giao dịch phái sinh Bitcoin đã tăng trưởng vượt bậc, thường xuyên vượt xa khối lượng giao dịch spot trên các sàn lớn. Sự phát triển của các nền tảng giao dịch phái sinh chuyên nghiệp, cùng với việc các tổ chức tài chính truyền thống tham gia vào không gian này, đã cung cấp thanh khoản sâu hơn và các công cụ quản lý rủi ro đa dạng hơn cho nhà đầu tư. Các sản phẩm như hợp đồng tương lai được niêm yết trên các sàn giao dịch quy định đã mở đường cho dòng vốn tổ chức lớn, vốn trước đây ngần ngại tham gia trực tiếp vào thị trường spot.
Đòn bẩy tài chính là một yếu tố then chốt thúc đẩy sự hấp dẫn của phái sinh. Khả năng kiểm soát một lượng lớn Bitcoin với số vốn ban đầu nhỏ hơn đã thu hút các nhà giao dịch tìm kiếm lợi nhuận cao trong ngắn hạn. Điều này không chỉ làm tăng khối lượng giao dịch mà còn ảnh hưởng đáng kể đến cơ chế khám phá giá, khi các vị thế lớn có thể tạo ra áp lực mua hoặc bán mạnh mẽ, đặc biệt là trong các sự kiện thanh lý dây chuyền. Dữ liệu từ các sàn giao dịch phái sinh lớn cho thấy Open Interest (OI) duy trì ở mức cao kỷ lục, phản ánh sự tin tưởng và hoạt động tích cực của thị trường.
Thị trường Spot Bitcoin: Những thách thức và thay đổi
Trong bối cảnh phái sinh bùng nổ, thị trường spot Bitcoin dường như đang đối mặt với những thách thức mới. Mặc dù vẫn là nền tảng cơ bản cho việc nắm giữ và chuyển giao giá trị thực, khối lượng giao dịch spot trên các sàn tập trung có dấu hiệu chững lại hoặc tăng trưởng chậm hơn so với phái sinh. Một phần nguyên nhân đến từ việc các nhà đầu tư tổ chức lớn có xu hướng sử dụng các quỹ ETF spot Bitcoin hoặc các sản phẩm phái sinh để tiếp cận Bitcoin, thay vì mua trực tiếp trên các sàn giao dịch spot.
Tuy nhiên, không thể kết luận rằng thị trường spot đang “suy yếu” hoàn toàn. Thay vào đó, vai trò của nó đang thay đổi. Thị trường spot vẫn là nơi diễn ra quá trình khám phá giá ban đầu và là nguồn cung cấp thanh khoản cho các sản phẩm phái sinh thông qua cơ chế chênh lệch giá (arbitrage). Hơn nữa, dữ liệu on-chain cho thấy hoạt động tích lũy Bitcoin của các nhà đầu tư dài hạn (long-term holders) vẫn diễn ra mạnh mẽ, cho thấy niềm tin vào giá trị cốt lõi của Bitcoin như một tài sản lưu trữ giá trị vẫn được duy trì, bất kể sự biến động của thị trường phái sinh.
Dữ liệu On-chain và dòng chảy vốn
Phân tích dữ liệu on-chain cung cấp một cái nhìn sâu sắc về cấu trúc thị trường hiện tại. Mặc dù khối lượng giao dịch trên các sàn phái sinh tăng vọt, dòng chảy Bitcoin vào và ra khỏi các sàn giao dịch spot lại cho thấy những xu hướng khác biệt. Cụ thể:
- Số dư Bitcoin trên các sàn giao dịch: Tiếp tục xu hướng giảm trong dài hạn, cho thấy nhà đầu tư đang rút Bitcoin về ví cá nhân hoặc các giải pháp lưu ký lạnh, giảm áp lực bán tiềm năng trên thị trường spot.
- Hành vi của Long-Term Holders (LTHs): Các ví nắm giữ Bitcoin trong thời gian dài vẫn tiếp tục tích lũy, củng cố niềm tin vào tiềm năng tăng giá trong tương lai, tách biệt khỏi các hoạt động giao dịch ngắn hạn trên thị trường phái sinh.
- Phí giao dịch và hoạt động mạng lưới: Mặc dù có những giai đoạn biến động, hoạt động mạng lưới Bitcoin vẫn duy trì ổn định, phản ánh việc sử dụng thực tế của blockchain, không chỉ đơn thuần là hoạt động đầu cơ.
Những chỉ số này cho thấy rằng, trong khi phái sinh thống trị về khối lượng giao dịch, thị trường spot vẫn là nơi diễn ra sự tích lũy tài sản thực và phản ánh niềm tin dài hạn vào Bitcoin. Sự phân tách này là một dấu hiệu của sự trưởng thành thị trường.
Tác động đến biến động giá và khám phá giá
Sự gia tăng ảnh hưởng của thị trường phái sinh đã thay đổi đáng kể động lực biến động giá của Bitcoin. Các sự kiện thanh lý lớn trên thị trường phái sinh, đặc biệt là các vị thế đòn bẩy cao, có thể gây ra những cú sụt giảm hoặc tăng vọt giá đột ngột, tạo ra hiệu ứng domino trên toàn thị trường. Điều này làm cho Bitcoin trở nên nhạy cảm hơn với các sự kiện vĩ mô và tin tức, khi các nhà giao dịch phái sinh phản ứng nhanh chóng để điều chỉnh vị thế của mình.
Cơ chế khám phá giá cũng đang dịch chuyển. Thay vì chỉ dựa vào cung và cầu trực tiếp trên thị trường spot, giá Bitcoin giờ đây còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ tâm lý thị trường phái sinh, tỷ lệ funding rate, và các chỉ số Open Interest. Điều này tạo ra một môi trường giao dịch phức tạp hơn, đòi hỏi nhà đầu tư phải có cái nhìn toàn diện về cả hai phân khúc thị trường để đưa ra quyết định hiệu quả.
Tương lai của cấu trúc thị trường Bitcoin
Nhìn về phía trước, cấu trúc thị trường Bitcoin có khả năng tiếp tục phát triển theo hướng phân hóa rõ rệt hơn. Thị trường phái sinh sẽ tiếp tục đóng vai trò là trung tâm thanh khoản và công cụ quản lý rủi ro cho các nhà giao dịch chuyên nghiệp và tổ chức. Trong khi đó, thị trường spot sẽ duy trì vai trò là nền tảng cho việc tích lũy tài sản thực và là nguồn cung cấp giá trị cơ bản cho toàn bộ hệ sinh thái.
Sự tương tác giữa hai phân khúc này sẽ ngày càng chặt chẽ, với các cơ hội arbitrage liên tục điều chỉnh giá giữa chúng. Thay vì suy yếu, thị trường spot có thể đang chuyển mình thành một nền tảng ổn định hơn, ít bị ảnh hưởng bởi các biến động ngắn hạn, tập trung vào vai trò lưu trữ giá trị và là điểm neo cho các sản phẩm tài chính phức tạp hơn. Sự cân bằng giữa hai thị trường này sẽ định hình quỹ đạo phát triển của Bitcoin trong những năm tới.
